Sobibor 1943-2013                         Het geheugen van de grond

27 09 2013 | 12 03 2014

Op verzoek van Museum Sjoel Elburg heeft Museum Elburg geparticipeerd in een groot Sobibor project. In oktober 2013 was het 70 jaar geleden dat een groep gevangen een uitbraak poging deed uit concentratiekamp Sobibor aan de Oostgrens van Polen. Tot die tijd was het grotendeels onbekend wat er met de joden en andere vervolgden gebeurde die vanuit heel Europa door de Duitsers werden afgevoerd. 2013 zou het jaar worden waarin die gebeurtenissen werden herdacht. Vanwege de contacten die de provincie Gelderland en Sjoel Elburg onderhouden in Wlodawa, de stad die het dichts bij Sobibor ligt, heeft de provincie Gelderland een tentoonstelling over de opgravingen in de verschillende kampen die Sobibor omvatte, gemaakt door de Poolse conservator van het herinneringsmuseum in Wlodawa in het Nederlands laten vertalen. De expositie die daar ontstond was echter te groot voor de ruimten in de Sjoel. De Sjoel heeft de expositie ‘Het geheugen van de grond’ vervolgens bij Museum Elburg ondergebracht en plaatste in het eigen museum in diezelfde periode een leententoonstelling van kamp Westerbork ‘Er reed een trein naar Sobibor’. Gezien het statische karakter van de Poolse tentoonstelling die in Museum Elburg geplaatst werd, is directeur Anne-Marie van Hout, na het ontslag van Susanne Wolf ook verantwoordelijk voor het maken van tentoonstellingen, vervolgens op zoek gegaan naar een aanvulling. Die aanvulling werd gevonden in het werk van Jenna Tas. Jenna Tas, kind van een joodse vader, heeft gedurende haar carrière vaak teruggegrepen op het thema ’herinneren’. De gruwelijkheden die haar familieleden zijn aangedaan spelen vaak een rol in haar werk. Als aanvulling op ’Het geheugen van grond’ is gekozen voor een aantal werken en installaties die dat herinneren op indrukwekkende wijze vormgeven. Jenna Tas maakt veel gebruik van leisteenscherven, die zij symbool laat staan om omgebrachte joden. Met die scherven creëert zij op meerdere wijzen grafmonumenten voor mensen die zonder naam en zonder gezicht zijn gedumpt in massagraven of waarvan, nadat zij in de gaskamers om het leven waren gebracht, de as in grote kuilen is gegooid. Hen was niet eens een eervolle begrafenis gegund, zij telden niet mee en werden niet gezien als mensen. Hen wil Jenna Tas op deze wijze postuum die eer nog bewijzen. Door het invoeren van een combinatieticket voor de tentoonstelling in de Sjoel en de beide exposities in Museum Elburg ontstond zo een logisch verhaal. Mensen startten in de Sjoel, met het verhaal over de transporten van Westerbork naar Sobibor. Hier was ook aandacht voor de individuele mens, aan de hand van tien levensverhalen van Elburg joden die naar Sobibor zijn afgevoerd. Daarna bezochten ze de wetenschappelijk tentoonstelling ‘Het geheugen van de

grond’ waar het menselijk aspect bijna uit verdwenen was, wat misschien ook wel moet als je onderzoek doet, anders is het te zwaar. Vervolgens werd dat persoonlijke element weer teruggebracht door het werk van Jenna Tas. Waarmee je mensen voor ze de wereld weer ingaan bepaalt bij het onderwerp. Door ruimte te geven voor reflectie en herinnering werd de cirkel rond gemaakt.

 

Het educatieve traject dat beide musea samen hadden uitgezet voor dit project heeft niet aan de verwachtingen voldaan. We hadden gezamenlijk besloten ons in verband met het thema vooral te richten op het middelbaar onderwijs. We hebben een lespakket samengesteld en een voorlichtingsmiddag gegeven voor docenten uit het middelbaar onderwijs. Op de voorlichtingsmiddag waren docenten aanwezig van meerdere scholen uit de omgeving maar schoolbezoeken bleven uit. Het Pieter Zandt College uit Kampen is met 80 leerlingen geweest. Zij waren uitermate tevreden over het aangeboden programma.

 

De samenwerking met Museum Sjoel Elburg is positief verlopen, wij zijn dan ook voornemens om in 2015 weer een groot project samen te doen. Nu met het oog op 70 jaar bevrijding en de landelijke aandacht die er is voor 70 jaar Market Garden. Als iets landelijk zo’n aandacht krijgt, moeten we er in Elburg voor zorgen aan te sluiten. Dat gaan we doen, met wederom een samenwerking met combinatieticket, in beide musea een tentoonstelling, een gecombineerd educatietraject en zelfs weer de organisatie van een groot concert. Dit keer in samenwerking met Maarten Peters, componist en muzikant, die in opdracht van de Stichting 4 en 5 mei een concert heeft samengesteld over vrijheid en vrij zijn.