Van klooster tot Gemeentemuseum

Zes eeuwen Agnietenconvent te Elburg

Van 9 september tot en met 18 november is in het Gemeentemuseum Elburg de expositie ‘Van klooster tot Gemeentemuseum’ te zien. Op deze tentoonstelling staat het bijzondere pand waarin het museum gehuisvest is centraal.

In 1425 – dit jaar precies 580 jaar geleden - werd officieel toestemming verleend voor de bouw van een kapel: de bijzondere dubbelkapel die tegenwoordig de centrale ruimte is van het museum. Hiermee werd het verlangen van een aantal in Elburg samenwonende zusters naar een strenger kloosterleven ingewilligd: het klooster werd een gesloten convent. Rond 1500 beleefde het klooster een periode van grote bloei. Enkele decennia lang groeide het aantal zusters en bezittingen gestaag. Het klooster besloeg een achtste deel van het grondgebied binnen de versterkte stad en bezat veel landerijen daarbuiten.

Na een periode van bloei, keerde het tij voor het Agnietenklooster. Evenals in veel andere plaatsen, kregen de Hervormden langzaam maar zeker de macht in handen. In 1566 werd de kapel voor de eerste keer doelwit van de Beeldenstorm. Na een predikatie van de Amsterdamse mandenmaker Jan Arents werd een groot gedeelte van het interieur van de St. Nicolaas Kerk gesloopt. Daarna trok de losbandige menigte op naar de kapel van het Agnietenconvent. Daar werd vrijwel het gehele interieur vernield, tot de koorbanken op de bovenkapel aan toe. Men wierp alle brokstukken op een grote hoop voor het hoofdaltaar. Enkele jaren daarna vonden er opnieuw vernielingen plaats. Zo erg, dat de zusters zich in 1578 genoodzaakt voelden een overeenkomst te sluiten met de gemeente: in ruil voor een woonplaats in het Bagijnenhuis bij de kerk, een jaarlijkse uitkering van vijftig gulden, drie mud goede droge wintertarwe en een mud goede boekweit kregen burgemeester, schepenen en de raad alle roerende en onroerende zaken van het klooster in bezit.
In 1580 werd de overeenkomst tussen de gemeente en de zusters bekrachtigd en verlieten de laatste zusters het Agnietenconvent. 
 
Na de Reformatie wordt het stil rond het kloostercomplex, heel stil. Uit de periode tussen ca. 1600 en 1900 zijn nauwelijks gegevens over het complex bekend. Vast staat dat de gemeente een gedeelte van de panden in die eeuwen van de hand heeft gedaan. De kapel is altijd eigendom van de gemeente gebleven, maar werd in de loop der tijd voor zeer verschillende doeleinden gebruikt.

Op de tentoonstelling zal dieper ingegaan worden op de oorspronkelijke functie van het gebouw. Voor wie werd het klooster gebouwd? Hoe is het klooster gebruikt? Welke rol speelde het binnen de Elburgse gemeenschap? En wat is er na het vertrek van de laatste zusters zoal met de gebouwen gebeurd?
Naast archiefstukken en objecten die meer vertellen over de geschiedenis van het klooster, zullen er drie bijzondere fotoseries te zien zijn: een van de restauratie van het voormalige kloostercomplex in de jaren 1942-1955 door restauratie-architect C.W. Royaards, een van het gerestaureerde complex door ing. M. Jansma (gemeente-architect) en tien foto’s uit de serie ‘Vrouwen in habijt’ van G. Bekooy. Deze fotoserie is in de jaren zestig van de vorige eeuw – net voor het Tweede Vaticaans Concilie – gemaakt in het klooster St.Jozefsberg van de zusters clarissen te Megen.

Ter ere van de expositie ‘Van klooster tot Gemeentemuseum’ is het najaarsnummer van het tijdschrift van de oudheidkundige vereniging Arent thoe Boecop volledig aan het Agnietenconvent gewijd. Dit tijdschrift is voor € 5,00 te koop bij de balie van het museum.