'Een byzonder maexel', De verdediging van de stad

7 september t/m 5 november 2004:
 
‘Een byzonder maexel’, zó typeert Prins Maurits in 1592 de verdedigingswerken van Elburg.  De stad is in de jaren daarvoor voorzien van een aarden omwalling, vier bastions en bomvrije kanonkelders. De verdedigingswerken behoren op dat moment tot de meest moderne van ons land. Achteraf bezien is dit ook het moment waarop de versterking van de stad zijn hoogtepunt bereikt. Op deze expositie is te zien hoe Elburg zich van kleine nederzetting aan de Zuiderzee ontwikkelt tot versterkte stad en wat er in de loop der eeuwen van deze verdedigingswerken overblijft. Op weinig plaatsen in ons land is de ontwikkeling van een versterkte stad zo goed te zien als in Elburg. De gave eenheid van stadskern en omringende omwalling, kan in zijn totaliteit als een archtectonisch- en stedebouwkundig monument van de eerste orde worden aangemerkt. Het is dan ook bijzonder aan te raden een bezoek aan deze expositie te combineren met een wandeling over de voormalige stadswallen en door het vestingstadje.

In de ontwikkeling van de verdedigingswerken in Elburg kunnen drie fases worden onderscheiden. Tót eind dertiende eeuw is Elburg een langgerekte nederzetting. In het midden loopt de voor die tijd vrij brede Oldestraat (Ellestraat). Uit een oorkonde uit 1331 is bekend dat de oude stad omringd is geweest door een gracht en hoogstwaarschijnlijk ook door een houten pallisade. In deze periode is de verdediging van een stad nog vrij passief: de burgers wachten af wat de vijand doet en trachten daar een passend antwoord op te vinden.

Om de jonge stad tegen indringers en de oprukkende Zuiderzee te beschermen, geeft hertog Willem van Gulick zijn rentmeester Arent thoe Boecop in 1392 opdracht om de stad ‘te versetten’. Hij ontwerpt een stad van ca. 415 bij 250 meter met een recht stratenplan die het oude Elburg gedeeltelijk overlapt. De stad bestaat uit vier kwartieren die gescheiden worden door een weg (Jufferenstraat-Vischpoortstraat) en een waterweg (de Beek) dwars door de stad. In de uiterst korte periode van vier jaar wordt de stad ommuurd, wordt de Puttenerbeek zo verlegd dat hij in de stadsgracht uitmondt en wordt een gracht om de nieuwe stadsmuur heen gegraven. In deze tweede periode wordt het optreden van de belegeraars agressiever, de bewapening beter en de oorlogstechniek verandert. Aanvallers krijgen hierdoor een voorsprong op de verdedigers. Door de ontdekking van het buskruit doet de donderbus zijn intrede als eerste vuurwapen. Een gracht of aarden wal, al of niet met palissade, blijkt nu onvoldoende bescherming te bieden. Ze worden vervangen door stadsmuren, die hoger en dikker worden, naarmate het geschut van de belegeraars aan kracht en reikwijdte wint.

In de loop van de 15de eeuw worden er echter steeds geavanceerdere kanonnen gebouwd en wordt de stenen munitie vervangen door ijzeren projectielen. De dunne stadsmuren blijken niet langer bestand tegen dit (moderne) wapentuig. Er is steeds meer ruimte nodig voor de verdediging, ook door de opkomst van de voetboog. Dit gegeven luidt de derde fase in de stadsverdediging in:
Rond 1540 besluit men rondom de stad aarden wallen op te werpen. In deze wallen worden kanonkelders gebouwd, de zogenaamde kazematten, waarin men vuurgeschut plaatst. Een tweede gracht buiten de omwalling voltooit het geheel.

Op de tentoonstelling ‘Een byzonder maexel’ is een aantal plattegronden en stadsgezichten te zien dat de ontwikkeling van Elburgs verdedigingswerken illustreert. Door samenwerking met het Muiderslot, het Amsterdams Historisch Museum en het Legermuseum Delft wordt het museum bovendien in staat gesteld de ontwikkeling van de wapens en uitrusting te laten zien waarmee de inwoners hun stad verdedigden.